De Creuse is reuze: november 2026

We zitten in de auto op de periferie in Parijs met onze vijftienjarige Manu al enkele uren achter het stuur. Hij is bezig aan het jaar conduite accompagnée en mag eindelijk weer rijden nadat hij de afgelopen weken voor de derde keer in anderhalf jaar in het gips heeft gezeten. Een gebroken pols dit keer, door een ongelukkige val bij het voetbal. De verplichte drieduizend kilometer begeleid rijden voordat hij - als hij straks zeventien is - het rijexamen kan doen, stagneerde hierdoor.

Er is geen file, wel langzaam rijdend verkeer. Een grote groep gendarmes aan de kant van de weg. Het is de zoveelste protestdag in Frankrijk, na weken van sociale onrust met meer dan een half miljoen mensen die de straat op zijn gegaan om uiting te geven aan hun ontevredenheid en boosheid. De Franse regering heeft vandaag zeventigduizend agenten, het leger en speciale elite-eenheden gemobiliseerd in de hoop het land vandaag koest te houden. We verwachten geen problemen en hopen in de loop van de middag in Nederland te zijn.

Viggo, zijn ogen gericht op zijn telefoon: "Hé, Nederland heeft het reisadvies voor Frankrijk aangepast naar code geel; het is een risicogebied. Haha!"

Het is herfstvakantie, maar de scheidslijn tussen school en vakantie is de laatste tijd wel erg dun. Viggo, in september begonnen op de universiteit in Clermont-Ferrand, heeft de eerste weken lessen gehad maar vanaf oktober ligt de studie plat omdat studenten de toegang tot de universiteitsgebouwen blokkeren. Daarnaast zijn er geregeld protestacties, van scholieren, relschoppers, vakbonden, alles en iedereen door elkaar. Iedere avond leest hij op de whatsappgroep van de klas of er blokkades zijn; de volgende dag wordt het door de universiteit bevestigd. In het begin kan ik nog lachen om zijn grapjes over lekker uitslapen, even de stad in om naar de rellen te kijken, en om zijn foto's van heerlijk bereide airfryer maaltijden, maar als de blokkades aanhouden en er voorlopig geen zicht is op hervatting van de lessen, staat het huilen me nader dan het lachen. Ik zoek naar berichtgeving op de website van de universiteit, maar kan niks vinden. Bizar.

Ook bij Manu, sinds september op het Lycée in Aubusson, zijn blokkades opgeworpen, georganiseerd via snapchat groepen. Als de scholieren zelf niet aan het protesteren zijn, doen de leraren dit wel. Tegen de lage salarissen, slechte werkomstandigheden, ach, waarvoor eigenlijk niet. Whatsappje van Manu: 'Kun je me halen? We kunnen de school niet in'. Ik antwoord dat hij moet wachten tot lunchtijd. "Dan zullen de actievoerders vast honger krijgen en naar de kantine gaan. Smiley met een knipoog."

Om de tijd te doden, kijken we samen in de auto naar Lubach, naar de uitzending over de protesten in Frankrijk eerder die week. Het is tegelijkertijd verhelderend en confronterend, de manier waarop Arjen Lubach de situatie uiteenzet en uitlegt hoe de Franse staatsschuld in tientallen jaren is opgelopen tot meer dan 3400 miljard euro, dat de rente die dat kost meer is dan de begroting voor het onderwijs, dat de (jeugd)werkeloosheid oploopt, de economische groei is gedaald naar een half procent per jaar en het verouderde pensioenstelsel moet worden opgehoest door steeds minder werkenden omdat de bevolking in rap tempo vergrijst.

"We betalen ieder jaar meer belasting; hoe komt het dan dat de overheid de financiën maar niet op orde krijgt", klaagt een Française uit de Vogezen die ik aan de telefoon heb omdat ze op zoek is naar een woning in de Creuse. Ze moppert nog een tijdje door over de wanprestaties van het Franse landsbestuur. Ze vraagt om een video van de woning waar ze haar oog op heeft laten vallen, zodat ze zeker weet dat het huis is wat ze zoekt alvorens haar auto vol te gooien met schrikbarend dure benzine en een dikke vijfhonderd kilometer te rijden voor een bezichtiging in het echt.

Frankrijk heeft de hoogste belastingdruk van Europa, en zelf ervaren we ook dat de belastingen ieder jaar stijgen. Een paar weken nadat we in september de de taxe foncière aanslag (onroerend goed belasting) betalen, krijgen we een teruggave van negentien euro in verband met de extreme hitte en droogte van de afgelopen zomer en het land dat we bezitten (waar we niet eens ons brood mee verdienen maar dat terzijde). Onbegrijpelijk. Als individu zijn we er niet mee geholpen want het zijn bedragen van niks, maar opgeteld gaat het om grote sommen geld.

Een vriendin uit Nederland vraagt bezorgd of het goed gaat met ons, gezien alle berichtgeving over Frankrijk in de media. Ik stel haar gerust; we krijgen de acties mee via de jongens en de media, maar alle herrie en toestanden gaan zoals gewoonlijk grotendeels aan de Creuse voorbij.

Er vliegt een politiehelikopter boven Lille. Lubach ratelt door, over de vele ambtenaren in Frankrijk (éen op de vijf werkende Fransen is ambtenaar), dat bijvoorbeeld het spoor en de post door de overheid worden gerund. Dat die ambtenaren vaak allerlei voordeeltjes krijgen; zo krijgt een medewerker van het elektriciteitsbedrijf negentig procent korting op zijn energierekening en mag een treinmachinist soms al met 52 jaar met pensioen. Ik heb ze geregeld ontmoet tijdens bezichtigingen, jonge vijftigers op zoek naar een woning op het platteland voor na hun pensioen ("over twee jaar") en (oud)medewerkers van de elektriciteitsmaatschappij die zich niet druk maken over de energieklasse van de woning aangezien de elektriciteitsrekening toch grotendeels voor hen wordt betaald.

Natuurlijk is het pure romantiek, al die kleine, vaak mooie, goed onderhouden en laagdrempelige gemeentehuizen met een eigen secretaresse, burgemeester (35.000 in heel Frankrijk!) en gemeenteraad, ook al zijn ze - althans in veel kleine dorpen - maar enkele dagdelen open (de medewerkers die het secretariaat bemensen, pendelen vaak tussen de verschillende gemeenten). De gebouwen worden dus relatief weinig gebruikt, maar moeten wel onderhouden worden. Met de verschillende gemeentes heb ik regelmatig contact, bijvoorbeeld voor informatie over bouwvergunningen, en hoewel de secretaresses zonder uitzondering zeer vriendelijk en behulpzaam zijn, is het kennisniveau over allerlei wetten en regelingen vaak bedroevend laag. Is het niet beter om te centraliseren?, opper ik wel eens voorzichtig en ik ben me bewust van mijn Nederlandse mond die spreekt.

Een paar dagen later, op de terugreis, missen we de afslag naar het laatste tankstation met een McDonalds vóór Parijs. De jongens willen eten, en appreciëren al lang de bolletjes met kaas en vlees niet meer die ik door de jaren heen heb klaargemaakt. Manu zit wederom achter het stuur en houdt zich goed, maar gezien de grote drukte op de weg heb ik liever dat Viggo, die zijn rijbewijs al heeft en veel meer rijervaring, het stuur overneemt om ons door de hoofdstad te loodsen. Omdat we dringend moeten tanken, belanden we noodgedwongen in een treurige buitenwijk. Bij de stoplichten staan bedelaars bij de auto's; dit ken ik uit Afrikaanse landen maar heb ik hier nog niet eerder gezien. Er is ook een lichtpuntje: De benzine kost slechts 1.99 euro's.

Eenmaal thuis, tegen het einde van de schoolvakantie, durf ik Viggo bijna niet te vragen naar de situatie rond de universiteit en het hervatten van de lessen. Ik heb er geen goed gevoel over, en dit blijkt ook te kloppen. De studentenbeweging heeft laten weten door te gaan met de blokkades, voor onbepaalde tijd. "In ieder geval de hele volgende week", hoort Viggo en ze hebben zelfs studenten die van ver moeten komen afgeraden naar Clermont te komen.

Na enkele dagen bel ik bel de universiteit en vraag hoe lang deze onzin nog gaat duren. De medewerker die me te woord staat, vertelt dat iedereen wanhopig is, vele ouders met mij, maar ook studenten die het niet eens zijn met de acties en les willen krijgen. De docenten die zich afvragen hoe ze straks tentamens moeten houden, en het bestuur van de universiteit dat niks liever wil dan het werk hervatten. Hij legt uit dat ze niks kunnen doen, dat de studenten het recht hebben om te demonstreren, dat het bestuur met hen heeft gesproken maar dat er geen positieve resultaten zijn geboekt. Bovenal, legt hij uit, is het een kwestie van veiligheid. "Het gebouw binnenkomen is geen probleem, maar wat als er bijvoorbeeld brand uitbreekt en we niet naar buiten kunnen?" Naarmate het gesprek vordert, neemt de boosheid in zijn stem toe en verdwijnt de diplomatie uit zijn woorden. Hij is het zat. "Ils nous cassent les coeilles."

Het verzet tegen de staat wordt in Frankrijk met de paplepel ingegoten", horen we Arjen Lubach zeggen in de uitzending. "Dat massale protesteren, daar loopt elke Franse president tegenaan. Iedere regering die probeert de financiën op orde te krijgen, het systeem een beetje te hervormen, krijgt meteen te maken met het boze volk. Soms lijkt het alsof de hele Franse bevolking weigert om de realiteit onder ogen te zien. Ze zien de grote schuldenlast niet als hun probleem en leven in een fantasiewereld."

Verhoogd risicogebied. Code geel. Ik ben het met Buitenlandse Zaken eens. Maar niet vanwege de rellen. Wel vanwege de mentaliteit in de Franse samenleving die zorgen baart. Vanwege de voorspellingen dat er volgend jaar waarschijnlijk een extreem rechtse president gekozen gaat worden, Marine le Pen. Zij wil, naar het zich laat aanzien, wel bezuinigen maar geen echt structurele maatregelen nemen en bijvoorbeeld de pensioengerechtigde leeftijd op 62 houden. Vanwege hervormingen die dringend nodig zijn maar die ik er voorlopig nog niet van zie komen.